Thương xá Tax không chỉ nổi tiếng nhờ vị trí thương mại có giá trị lớn, mà còn là nơi chứng kiến sự thăng trầm lịch sử thương mại của Sài Gòn – TP.HCM. Thương xá TAX từng là một trung tâm thương mại lớn và lâu đời tại Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam. Hiện nay nó đã bị phá bỏ, công việc phá dỡ được tiến hành vào cuối năm 2016.
Lịch sử của thương xá tax
Thời Pháp thuộc
Công trình kiến trúc nguyên thủy được xây từ năm 1880 thời Pháp thuộc ở trung tâm Sài Gòn tại góc đại lộ Charner và đại lộ Bonnard, gần tòa thị chính (hôtel de ville). Năm 1914 công ty Société Coloniale des Grands Magasins mở Grands Magasins Charner de Saigon (viết tắt là SGMC) đến năm 1924 thì khu nhà này được tái thiết và khuếch trương theo phong cách Art Deco đón tiếp khách hàng thượng lưu của đô thị lớn nhất Liên bang Đông Dương. Ngày 27 Tháng 11, 1924 khi tiệm bách hóa khai trương là một sự kiện nhộn nhịp đáng ghi nhớ của Sài Gòn được báo chí loan tin rộng rãi.
Tháng 10 năm 1925 tiệm bách hóa gắn thêm một hệ thống còi điện để kêu lên mỗi khi có tin mới từ chính quốc báo sang.[2] Năm 1942 xây thêm lầu bốn, đập bỏ tháp đồng hồ và thay vào đó là bảng gắn dòng chữ GMC.
Thời Việt Nam Cộng hòa
Sang thời Việt Nam Cộng hòa, Đại lộ Bonnard thay tên là đại lộ Lê Lợi và Đại lộ Charner biến thành đại lộ Nguyễn Huệ còn Grands Magasins Charner mãi tới năm 1960 mới chính thức sang tên là Thương xá TAX, với địa chỉ 135 đại lộ Nguyễn Huệ. Thập niên 1960, Tổng giám mục Phêrô Máctinô Ngô Đình Thục[3] ủy quyền cho Viện Đại học Đà Lạt mua lại Thương xá này, từ đó trở thành bất động sản của Hội đồng Giám mục Việt Nam.[4] Sau Đảo chính Việt Nam Cộng hòa 1963, chính quyền mới tịch thu thương xá này vì cho rằng nó liên quan đến Dòng họ Ngô. Khu thương xá từ đó không còn thuộc một công ty mà do thương nhân mướn lại làm nơi buôn bán.
Sau 1975
Thương xá Tax ngày 12 tháng 10 năm 2016 trước khi bị dỡ bỏ
Sau năm 1975 với chính sách tập trung kinh tế, cấm tiểu thương, Thương xá TAX bị giải thể. Tòa nhà được giao về cho Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh quản lý, không còn là địa điểm kinh doanh sầm uất, mặt bằng thỉnh thoảng được tận dụng làm không gian trưng bày các mặt hàng, máy móc công nghiệp do các đơn vị quốc doanh của thành phố sản xuất.[5]
Đến năm 1978, trong bối cảnh thời bao cấp, Thương xá TAX trở thành một công ty quốc doanh mang tên “Cửa hàng Phục vụ Thiếu nhi Thành phố”, người bán hàng được gọi là mậu dịch viên, có thắt khăn quàng đỏ như thiếu nhi để bán mặt hàng chính là đồ chơi cho trẻ em. Đến năm 1981, khu nhà này đổi tên thành “Cửa hàng Bách hóa Tổng hợp Thành phố” do Sở Thương Nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh sở hữu. Từ năm 1997, tòa nhà đổi tên thành “Công ty Bán lẻ Tổng hợp Sài Gòn” do Tổng Công ty Thương mại Sài Gòn (SATRA) quản lý.
Năm 1998 tên TAX được phục hồi nhưng vào năm 2014 thì có lệnh giải tán Thương xá TAX với kế hoạch phá tòa nhà này đi để xây một cao ốc 40 tầng ở địa điểm trung tâm này.[6] Ngày 12 tháng 10 năm 2016, quá trình đập bỏ khu Thương xá được bắt đầu tiến hành.
Đập bỏ Thương xá Tax để xây cao ốc (https://tuoitre.vn/thuong-xa-tax-da-boc-do-xong-cac-phan-can-bao-ton-1186381.htm)
TTO – Sáng 12-10, tòa nhà thương xá Tax tại Q.1, TP.HCM bắt đầu được đập bỏ toàn bộ để chuẩn bị mặt bằng xây công trình mới có 40 tầng cao mang tên Trung tâm Thương mại Dịch vụ Văn phòng khách sạn Satra Tax Plaza.
Tổng công ty Thương mại Sài Gòn TNHH một thành viên Satra, chủ đầu tư dư án này có cuộc họp vào sáng 11-10 để báo cáo kế hoạch bảo tồn các hạng mục theo chỉ đạo của UBND Thành phố.
Sảnh chính, cầu thang, lầu 1 sẽ “như cũ”
Theo ông Đoàn Hoài Minh – Phó Tổng giám đốc Satra, cụm nội dung được bảo tồn tại Thương xá Tax bao gồm hai phần. Bên ngoài công trình gồm: bảng hiệu thương xá Tax; mái che nắng dọc vỉa hè; các đường nét, nhịp điệu của kiến trúc khối bệ thời kỳ đầu trên mặt đứng (đặc biệt chú ý ở góc đường Lê Lợi – Nguyễn Huệ).
Còn phần bên trong công trình cần bảo tồn gồm: không gian sảnh chính, tức không gian thông tầng với yêu cầu ít nhất là 2 tầng; cầu thang đi từ tầng trệt lên lầu 1 tại khu vực sảnh chính, có tay vịn và lan can bằng đồng có các chi tiết trang trí hoa văn từ thời kỳ đầu; các phần trang trí lót gạch mosaic tại không gian sảnh chính và các biểu tượng gà trống, quả cầu được đúc bằng đồng gắn ở đầu cầu thang.
Nội dung bảo tồn các phần kiến trúc có liên quan đến gạch mosaic ở sảnh chính, gồm hai thảm gạch mosaic ở lối vào và cầu thang khảm gạch mosaic.
Có 4 phương án bảo tồn được đề xuất, sau khi cân nhắc, chủ đầu tư chọn phương án bảo tồn: Bóc tách toàn bộ gạch mosaic trên cầu thang, diềm trang trí, các lối vào và lắp đặt lại trên kết cấu mới.
Như vậy, khi xây mới tòa nhà thương xá Tax, sảnh chính và cầu thang cũng như không gian lầu 1 sẽ được duy trì “như cũ”. Các mảng gạch mosaic ở nền trệt, ở cầu thang sẽ được bóc ra, đưa đi lưu giữ theo đúng tiêu chuẩn bảo tồn, và sẽ lắp đặt lại theo đúng kích cỡ, vị trí của công trình mới.
Cầu thang men lam thương xá Tax – Ảnh chụp năm 2014 của Nguyễn Xuân Tuấn Anh
Đã bóc xong gạch mosaic và các phần kiến trúc cần bảo tồn
Ông Đoàn Hoài Minh cho biết việc tìm kiếm giải pháp kỹ thuật bóc tách gạch mosaic sao cho không bị hư hỏng, cũng như bảo đảm số gạch bóc ra vẫn được sử dụng đúng công năng là cả vấn đề nan giải.
Một vấn đề đặt ra là trong quá trình bóc gỡ, chắc chắn có một tỷ lệ gạch mosaic bị hư hỏng cần thay thế. Mà gạch này có từ thời Pháp, nay không thể tìm lại được đúng mặt hàng với chất liệu xưa. Giải pháp được Satra dự kiến chọn là dùng gạch sản xuất tại Việt Nam.
Thực ra, từ cuối tháng 6 đến 15-9 vừa qua, công đoạn bóc dỡ gạch mosaic và các phần kiến trúc cần bảo tồn đã được thực hiện xong. Ông Minh lý giải sở dĩ phía đầu tư “lẳng lặng” tiến hành công việc này vì một phần bị áp lực từ dư luận. Nay, công việc bóc dỡ đã hoàn tất.
Gạch mosaic tại Thương xá Tax được bóc tách cẩn thận. Ảnh: Tư liệu
Thảm gạch mosaic tại nền sảnh thương xá Tax sẽ được bảo tồn. Ảnh: L.Điền chụp lại tư liệu
Ông Minh cho biết đơn vị thi công phần việc này là Bộ môn Khảo cổ, Khoa Lịch Sử, Trường đại học KHXH&NV TP.HCM đã làm thật tốt. Đặc biệt là với sáng kiến đục âm vào bên dưới nền để bóc tách các mảng gạch mosaic thay vì tiếp cận bằng cách cắt từ bên trên đã giúp bảo toàn được ở tỷ lệ cao các mảng không bị gãy, vỡ.
Như vậy, theo phương án thiết kế cho đến nay, có thể hình dung tại vị trí Thương xá Tax đến năm 2020 (thời điểm hoàn thành công trình), sẽ tọa lạc một tòa nhà đồ sộ với 6 tầng hầm, 6 tầng bệ đế, 40 tầng cao. Tại đó, 3 tầng đầu của phần bệ đế sẽ được duy trì một phần kiểu dáng của Thương xá Tax cũ, các công trình bảo tồn cũng sẽ được tái hiện lại ở đây.
Dù đồ án thiết kế tòa nhà đang chờ thông qua, phía Satra cũng cho biết sau khi hoàn thành, tầng hầm thứ 2 của tòa nhà sẽ kết nối với nhà ga Metro, và sân thượng có sân đậu máy bay trực thăng.
Kiến trúc thương xá tax
Thương xá Tax được bảo tồn trong kiến trúc mới. Các khối kiến trúc của thương xá TAX sẽ được bảo tồn trong công trình mới. Cầu thang ở sảnh chính, những hàng lan can, tay vịn, các thảm gạch mosaic… sẽ là những thứ được đưa vào tích hợp trong công trình với với vị trí gần như cũ. Ngoài ra nhiều chi tiết khác cũng được phục dựng giống nguyên bản.
Trong mới có cũ
Trong trao đổi trước đây với Thể thao & Văn hóa, bà Mã Thanh Cao, Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, cho biết Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM đã gửi công văn lên Sở VH,TT&DL TP.HCM đề nghị được “đưa” Thương xá Tax về bảo tàng trưng bày. Cụ thể, một phần cầu thang ở sảnh chính và con gà gỗ của Thương xá Tax bảo tàng “xin” được sở hữu, trưng bày. Cầu thang và con gà của Thương xá Tax được giới chuyên môn đánh giá như một tác phẩm mỹ thuật.
Mới đây, bà Mã Thanh Cao cho biết, trong một cuộc họp lấy ý kiến các đơn vị chuyên môn do chủ quản Thương xá Tax tổ chức, thì công trình này sẽ được bảo tồn một số hạng mục. Bà Cao cho biết: “Tôi tham gia cuộc họp này và có ý kiến rằng một số nội thất như cầu thang gỗ của Thương xá Tax cũ sẽ được tích hợp trong tòa nhà mới. Làm điều này chỉ có lợi cho tòa nhà mới vì một số hạng mục như cầu thang của tòa nhà cũ sẽ làm điểm nhấn, thu hút du khách đến với công trình mới hoàn toàn có lợi”.
Thương xá Tax trước khi bị thay thế bằng một công trình kiến trúc mới
Ý kiến của bà Mã Thanh Cao nhận được sự đồng thuận của nhiều người. Ông Phùng Anh Tuấn, Tổng lãnh sự danh dự Phần Lan tại Việt Nam, cũng cho rằng không thể “xóa sổ” Thương xá Tax mà không lưu lại dấu tích gì của một công trình kiến trúc tồn tại hàng trăm năm. “Sau gần 100 năm tồn tại, Thương xá Tax được sửa nhiều lần nhưng những gì đẹp nhất vẫn còn được giữ lại như khi vừa xây xong. Chẳng hạn như phần sảnh chính, sàn lót gạch mosaic, hai cầu thang được chạm trỗ hoa văn…
Riêng phần gạch mosaic không phải do người Pháp sản xuất dù đây là công trình kiến trúc của họ, mà được làm thủ công từ Bắc Phi. Trải qua gần 100 năm với nhiều lần sửa chữa, nhưng phần gạch lót sàn mosaic vẫn còn nguyên vẹn. Tôi nghĩ, những người sửa chữa Thương xá Tax họ không thể “xuống tay” đập bỏ cái đẹp đã khẳng định giá trị qua thời gian. Vậy nên nếu xây tòa nhà mới tại vị trí Thương xá Tax, thì phải có giải pháp bảo tồn cho thích hợp”, ông Tuấn đề nghị.
Ở Sài Gòn – TP.HCM có nhiều công trình kiến trúc tiêu biểu trải qua hàng trăm năm, trở thành “biểu tượng” cho đô thị này. Việc sửa chữa, tôn tạo các công trình này rất cần lưu tâm đến tính biểu tượng của chúng để không dẫn tới những thay đổi mà người dân cảm thấy khó chấp nhận. Chẳng hạn, nhà thờ Đức Bà khi mới xây không có hai đỉnh nhọn hai bên như hiện nay.
Một bức không ảnh chụp tòa nhà thương xá Tax (có chữ GMC) giữa trung tâm Sài Gòn. Ảnh: Tư liệu
Phía Satra ghi nhận tòa nhà Tax đã gắn với các giai đoạn của lịch sử kiến trúc Sài Gòn, mỗi thời kỳ có một tên gọi, ngay từ khi khánh thành năm 1924, tòa nhà có biển hiệu GMC (Grands Magasins Chaner), đến đầu những năm 1960, tên GMC được đổi thành “Thương xá Tax”.
Sau năm 1975, toàn bộ tòa nhà thuộc sự quản lý của UBND TP.HCM. Từ năm 1978, là Cửa hàng phục vụ thiếu nhi thành phố. Năm 1981, đổi tên thành Cửa hàng bách hóa tổng hợp thành phố, thuộc sự quản lý của Sở Thương nghiệp. Năm 1997, là Công ty bán lẻ Sài Gòn thuộc Tổng công ty Thương mại Sài Gòn (Satra) và từ năm 1998 được đổi lại tên là Thương xá Tax.
Ngày 25-9-2014, Thương xá Tax tại TP.HCM chính thức đóng cửa để chuẩn bị mặt bằng cho công trình Trung tâm Thương mại Dịch vụ Văn phòng khách sạn Satra – Tax Plaza. Ban quản lý Thương xá Tax làm buổi tiệc nhỏ chia tay tiểu thương khu thương xá này.
