--------- -----------------

Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á

Kiến trúc thời Xô Viết ghi nhận những ảnh hưởng nhất định lên nhiều quốc gia và vùng văn hóa khác nhau. Tuy vậy, những ảnh hưởng từ phương Đông và đặc biệt là văn hóa bản địa đặc sắc góp phần giúp kiến trúc Trung Á có những nét độc đáo với sự pha trộn cả Đông phương và Tây phương.

kienviet nhung anh huong phuong dong dinh hinh kien truc lien xo o trung a 8 - Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á
Chorsu Bazaar (1980). Tashkent, Uzbekistan. Ảnh: Stefano Perego

Trong nửa cuối thế kỷ 20, kiến trúc Liên Xô đã lan tỏa một công thức thẩm mỹ chung đến nhiều môi trường khác nhau, trở thành một phần không thể thiếu của việc truyền bá chủ nghĩa toàn trị (totalitarianism) – hệ tư tưởng hướng tới một xã hội thuần nhất và hợp nhất, coi nhẹ văn hóa bản địa. Tuy nhiên, trên thực tế, kiến trúc rất nhạy cảm với sự thích ứng và ảnh hưởng của văn hóa bản địa, đặc biệt là ở Trung Á. Bài viết này nhìn lại những di sản kiến trúc ở một vùng đất ít được nhắc tới trong các bài viết trọng phương Tây về chủ nghĩa hiện đại Xô Viết (Soviet Modernism), bài viết cũng cổ vũ cho việc tìm đọc lại những cảnh quan đô thị nhiều lớp và sắc thái qua ảnh chụp của Roberto Conte và Stefano Perego.

kienviet nhung anh huong phuong dong dinh hinh kien truc lien xo o trung a 9 - Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á
Nhà máy sản xuất công cụ khoan (1980s). Samarkand, Uzbekistan. Ảnh: Stefano Perego

Được khai sinh ở nước Anh vào thời kỳ hậu chiến, brutalism (thô mộc, thô bạo) lan đến kiến trúc Liên Xô vào những năm 1970. Những thiết kế chú trọng vào chức năng và sản xuất hàng loạt đã thay thế cho phong cách cổ điển Stalin. Cái được gọi là chủ nghĩa Xô Viết hiện đại chính là kiến trúc được định hình bởi các khối tích lớn và chất liệu thô. Tuy nhiên, ngoài tính thẩm mỹ, thuật ngữ này bao gồm một hệ tư tưởng cụ thể gắn liền với kiến trúc đi theo đó. Chính quyền Liên Xô mong muốn thiết lập một hình ảnh kiến trúc và tiêu chuẩn sống đồng bộ trong khối Xô Viết. Tuy nhiên, chế độ này có cái nhìn cởi mở trong vấn đề thỏa hiệp và tái lập ngữ cảnh của lịch sử địa phương, cụ thể là kiến trúc Liên Xô ở vùng Trung Á.

kienviet nhung anh huong phuong dong dinh hinh kien truc lien xo o trung a - Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á
Trung tâm triển lãm Hiệp hội nghệ sĩ (1974). Tashkent, Uzbekistan. Ảnh: Stefano Perego

Trong một bài tiểu luận nhiếp ảnh mới đây có nhan đề “Soviet Asia”, được xuất bản bởi FUEL, Roberto Conte và Stefano Perego đã khám phá di sản Brutalism của các nước cộng hòa Liên Xô cũ gồm Kazakhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan và Tajikistan. Trong đó, bài luận trình bày chi tiết những biến thể khu vực của phong cách hiện đại Xô Viết ở Trung Á. Nhiếp ảnh gia đã ghi lại những di sản kiến trúc được xây dựng trong giai đoạn 1950-1991, giai đoạn mà Liên Xô tan rã. Hầu hết các kiến trúc này không được quần chúng biết đến, một vài công trình lần đầu tiên được giới thiệu trong tài liệu nhiếp ảnh về kiến trúc Liên Xô.

Việc phát triển đô thị ở Trung Á Liên Xô được diễn ra theo một hình thái riêng, chịu ảnh hưởng Ba Tư và Hồi giáo để định hình bản sắc và kiến trúc riêng của vùng rất lâu trước khi đồng hóa vào Liên Xô. Các KTS đến từ  Kyiv, Moskva và Leningrad được mời đến những thủ đô của vùng Trung Á Liên Xô để giới thiệu kiến trúc và đô thị hóa theo tinh thần Liên bang Xô viết. Tuy nhiên, những KTS địa phương được quyền thay đổi phong cách mà nhà nước đã định trước. Kiến trúc Liên Xô ở những nước cộng hòa châu Á hòa quyện với các đặc trưng của kiến trúc phương Đông, thể hiện trong màu sắc và trang trí của các hoa văn và tranh khảm, hình thành nét thẩm mỹ thô mộc mà ở đó ảnh hưởng của châu Âu và châu Á đan xen với nhau.

kienviet nhung anh huong phuong dong dinh hinh kien truc lien xo o trung a 15 - Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á
Rạp xiếc (1976). Tashkent, Uzbekistan. Ảnh: Roberto Conte

Kết cấu bê tông hình mái vòm của công trình Chorsu Bazaar ở Tashkent (thủ đô Uzbek) là đặc trưng tiêu biểu của các khu chợ ở Liên bang Xô Viết. Tuy nhiên, điểm khác biệt của tòa nhà là lớp mái ngói rực rỡ ảnh hưởng từ phương Đông. Tương tự như vậy, công trình rạp xiếc ở Bishkek (Kyrgyzstan) có mặt đứng được trang trí với những mô-típ thể hiện loại hình công trình trong bối cảnh địa phương của nó.

kienviet nhung anh huong phuong dong dinh hinh kien truc lien xo o trung a 13 - Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á
Tranh khảm mosaic Avicenna (1988). Dushanbe, Tajikistan. Ảnh: Roberto Conte

Một ví dụ về việc tái lập ngữ cảnh của lịch sử địa phương là tranh khảm mosaic ở Dushanbe (Tajikistan), trong đó miêu tả triết gia người Ba Tư là Avicenna và kế bên là phi hành gia người Liên Xô. Ở khắp khối Đông Âu và các quốc gia cộng hòa Liên Xô cũ, thám hiểm không gian là chủ đề quan trọng trong nghệ thuật và kiến trúc của thời kì Chiến tranh Lạnh, thường được đưa vào những bối cảnh lạ lùng. Tuy nhiên, nó được thiết kế để thể hiện đặc tính của một xã hội tiến bộ được xây dựng dựa trên chất liệu lịch sử nhưng tiến bộ hơn trước.

kienviet nhung anh huong phuong dong dinh hinh kien truc lien xo o trung a 5 - Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á
Đại học quốc gia Al-Farabi Kazakh (1970s). Almaty, Kazakhstan. Ảnh: Roberto Conte

Trong suốt 20 năm, nhiều công trình Liên Xô bị phá hủy ở Dushanbe, Tashkent và Almaty với nỗ lực xóa bỏ sự chuyên quyền trong quá khứ và tái khẳng định chính quyền được giành lại. Dù vậy, trong nhiều trường hợp, không có gì để thay thế những công trình có chức năng công cộng này và cho đến giờ các địa điểm này vẫn chưa được phát triển. Tuy nhiên, giống như ở một số quốc gia thuộc Liên Xô cũ, nếu không phải là sự ghi nhận về một kệ kết cấu mới mẻ thì người ta cũng sẽ công nhận một phần giá trị của nó đối với lịch sử. Do đó, người dân bắt đầu phát động phong trào bảo tồn. Ở Dushanbe, đã có một sáng kiến để tìm lại và bảo tồn những bức tranh tường (mural) và tranh khảm (mosaic) của kiến trúc Liên Xô. Ở Tashkent và Almaty, nhiều nỗ lực được thực hiện để lập ra danh mục và ghi chép lại những di sản đã xây dựng.

kienviet nhung anh huong phuong dong dinh hinh kien truc lien xo o trung a 14 - Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á
Đài phát thanh và truyền hình (1983). Almaty, Kazakhstan. Ảnh: Stefano Perego

Bài luận nhiếp ảnh về kiến trúc Liên Xô ở Trung Á đặt câu hỏi về sự đồng nhất của chủ nghĩa hiện đại Xô Viết và tập trung vào những sắc thái của di sản xây dựng nổi bật này. Những di sản còn lại là hình ảnh minh họa cho sự thịnh hành của văn hóa địa phương trong một phong cách kiến trúc điển hình.

Roberto Conte (sinh năm 1980) là nhiếp ảnh gia ở Milan. Các bức ảnh của ông tập trung vào kiến trúc thế kỷ 20, ghi chép lại những dự án theo phong cách Duy lý, Kiến tạo, Tiên phong, Brutalism và chủ nghĩa hiện đại Xô Viết.

Stefano Perego (sinh năm 1984) là một nhiếp ảnh gia kiến trúc ở Milan, Ý. Ông thường xuyên cộng tác với các studio kiến trúc và các nghệ sĩ. Ông quan tâm đến kiến trúc cuối thế kỷ 20, đây là tâm điểm trong những bức ảnh của ông về các công trình theo phong cách Hiện đại, Brutalism và Hậu hiện đại.

kienviet nhung anh huong phuong dong dinh hinh kien truc lien xo o trung a 16 - Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á

Xem thêm hình ảnh về kiến trúc Xô Viết ở Trung Á:

kienviet nhung anh huong phuong dong dinh hinh kien truc lien xo o trung a 10 - Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á
Khách sạn Uzbekistan 1974. Ảnh: Stefano Perego
kienviet nhung anh huong phuong dong dinh hinh kien truc lien xo o trung a 12 - Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á
Tượng đài Lenin (1965), Istaravshan, Tajikistan. Ảnh: Stefano Perego
kienviet nhung anh huong phuong dong dinh hinh kien truc lien xo o trung a 6 - Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á
Nhà ở phức hợp Aul (1986), Almaty, Kazhakstan. Ảnh: Roberto Conte
kienviet nhung anh huong phuong dong dinh hinh kien truc lien xo o trung a 4 - Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á
Nhà hát thanh thiếu niên học viện liên bang Nga (1981), Kazakhstan. Ảnh: Roberto Conte
kienviet nhung anh huong phuong dong dinh hinh kien truc lien xo o trung a 11 - Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á
Khách sạn Kazhakstan 1977. Ảnh: Stefano Perego
kienviet nhung anh huong phuong dong dinh hinh kien truc lien xo o trung a 2 - Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á
Khách sạn Avesto, Dushanbe, Tajikistan. Ảnh Stefano Perego
kienviet nhung anh huong phuong dong dinh hinh kien truc lien xo o trung a 19 - Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á
Chung cư 1980s, Uzbekistan. Ảnh: Roberto Conte
kienviet nhung anh huong phuong dong dinh hinh kien truc lien xo o trung a 3 - Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á
Khách sạn Khodzhent (1970s). Chkalovsk, Tajikistan. Ảnh: Roberto Conte
kienviet nhung anh huong phuong dong dinh hinh kien truc lien xo o trung a 17 - Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á
Rạp xiếc (1976), Bishkek, Kyrgyzstan. Ảnh: Stefano Perego
kienviet nhung anh huong phuong dong dinh hinh kien truc lien xo o trung a 7 - Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á
Chung cư 1985, Bishkek, Kyrgyzstan. Ảnh: Roberto Conte
kienviet nhung anh huong phuong dong dinh hinh kien truc lien xo o trung a 18 - Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á
Chung cư 1970s, Chkalovsk, Tajikistan. Ảnh: Stefano Perego

Biên dịch | Anh Tuấn (Nguồn: Ardaily) / https://kienviet.net/2021/05/25/nhung-anh-huong-phuong-dong-dinh-hinh-kien-truc-lien-xo-o-trung-a/

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

------------