Từ các kiến trúc dọc miền núi phía Bắc đến miền Nam ngói âm dương được sử dụng đa dạng. Không chỉ sử dụng cho các công trình kiến trúc cổ mà các công trình hiện đại bởi sự trường tồn, bền bỉ đã được chứng minh qua các công trình kiến trúc cổ theo thời gian.
Tìm hiểu về ngói lợp xây dựng
Ngói là loại vật liệu được thường sử dụng để lợp mái các công trình xây dựng. Tùy theo cách thức chế tạo, phương pháp sản xuất, nguyên liệu sản xuất, công nghệ sản xuất hoặc phạm vi sử dụng để có thể phân thành nhiều loại và nhiều tên gọi khác nhau.
Từ ngói là một từ Hán Việt cổ, bắt nguồn từ cách phát âm trong tiếng Hán thượng cổ của một từ tiếng Hán được viết bằng chữ Hán là “瓦”.[1] Chữ Hán “瓦” có âm Hán Việt tiêu chuẩn hiện đại là ngoã. William H. Baxter và Laurent Sagart phục nguyên cách phát âm trong tiếng Hán thượng cổ của từ “瓦” là *C.ŋʷˤra[j]ʔ.[1]
Phân loại ngói
Ngói đất nung
Được chế tạo chủ yếu từ đất sét, qua các công đoạn phức tạp như ủ đất, cán, nhào, đùn ép, hút khí… để tạo thành những tấm nhỏ (galet). Sau quá trình phơi ủ sẽ chuyển sang tạo hình bằng phương pháp dập dẻo. Tùy theo hình dáng và vị trí sử dụng của sản phẩm cuối cùng, ngói được đặt những tên gọi khác nhau.
Ngói mộc được sấy tự nhiên hoặc cưỡng bức đến một độ ẩm cần thiết. Sản phẩm ngói mộc sau khi khô có thể tráng men hoặc không tráng men, được xếp vào lò nung. Dưới tác dụng của nhiệt, thông thường khoảng 1000 °C –1150 °C, đất sét kết khối, rắn chắc lại nên có độ hút nước thấp và hình dáng ổn định.
Một số công nghệ có thể thêm thiết bị, ngược lại một số lại bỏ bớt một vài công đoạn, tất cả đều có ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm.
Có thể nung ngói trong các lò thủ công hoặc lò tự động, lò liên tục hay gián đoạn. Ngói không tráng men chỉ cần nung 1 lần, riêng ngói tráng men có thể nung 1 hoặc 2 lần.
Ngói đất nung không tráng men (ngói đất truyền thống)
Ngói 22 v/m². Đây là loại ngói tuy không có tên gọi cụ thể nhưng là loại thông dụng nhất.
Ngói 20 v/m².
Ngói 10 v/m².
Ngói vảy cá, vảy rồng.
Ngói con sò.
Ngói hếch còn gọi là ngói mũi hài đơn (và kép).
Ngói liệt: còn gọi là ngói ván hoặc ngói bằng.
Ngói âm.
Ngói dương.
Ngói chữ S.
Ngói ống (hay ngói tiểu) – Ngói câu đầu.
Ngói úp nóc, ngói chạc 3, chạc 4, ngói đuôi, ngói rìa…
Ngói đất nung tráng men
Mái ngói thanh lưu ly.
Ngói tráng men: Các loại ngói đất nếu được phủ men gốm thông thường, sau khi nung xong được gọi là ngói tráng men.
Ngói lưu ly: Các loại ngói âm, dương, ống, câu đầu, trích thuỷ, liệt nếu được tráng men thanh lưu ly(青琉璃), hoàng lưu ly(黃琉璃) hoặc bích lưu ly(碧琉璃) thì được gọi là ngói lưu ly.
Ngói vỏ quế, tên chữ là ngói la-qua (羅堝瓦): là loại ngói ống tráng men nhưng nhỏ và dài hơn, không có chuôi ngói như ở ngói lưu ly
Ngói trang trí[sửa | sửa mã nguồn]
Một số loại ngói trên được chế tạo với kích thước nhỏ, có thể tráng men hoặc không dùng để dán trên mái đã được đúc sẵn (thường là mái betông) được gọi là ngói trang trí vì chúng không có tác dụng chính là lợp (chống mưa nắng).
Ngói xi măng, ngói không nung hay ngói màu
Được chế tạo bởi vữa xi măng và sơn phủ bột màu. Vữa xi măng sau khi trộn được đổ vào khuôn kim loại, được nén chặt bằng búa gỗ (sản xuất thủ công) hoặc rung bằng máy (sản xuất công nghiệp). Sau đó chuyển sang công đoạn bảo dưỡng trong một thời gian nhất định.
Hiện nay, tại Việt Nam, các nhà sản xuất sử dụng hai loại công nghệ chính cho việc sơn phủ lên ngói xi măng: công nghệ khô và công nghệ ướt.
Với công nghệ phủ màu khô: Sơn acrylic được phun lên bề mặt ngói trong trạng thái khô sau khi sấy. Tiến trình này đơn giản như sơn nhà và việc chọn lựa màu sắc phun cho ngói cũng rất dễ dàng. Tuy nhiên, công nghệ này không đáp ứng được nhu cầu về độ bền của màu sắc cho sản phẩm. Sự gắn kết lỏng lẻo giữa lớp sơn acrylic và bề mặt ngói sẽ sớm bị bong tróc theo thời gian. Hơn thế nữa, màu sắc sẽ rất chóng phai do sơn acrylic có tính nhạy cảm cao với tia cực tím.
Trái ngược với công nghệ nêu trên là công nghệ phủ màu ướt WET on WET hiện đang được các nhà sản xuất ngói bê tông hàng đầu thế giới áp dụng. Công nghệ ướt nổi bật ở chỗ bột màu được hoà lẫn với vữa hồ và phun trực tiếp lên bề mặt viên ngói còn ướt, ngay sau khi ngói vừa được định dạng, nhằm tạo ra mối liên kết chặt chẽ giữa lớp màu sơn và bề mặt ngói. Thực tế kiểm nghiệm cho thấy với công nghệ này, màu sắc ngói được giữ lâu bền hơn so với ngói màu làm từ công nghệ khô.
Ngói composite
Một số nơi còn dùng ngói composite vì nó có hệ số giãn nở nhiệt tương thích khí hậu vùng đó, điều mà các loại ngói xi măng hay ngói đất nung không thể đáp ứng.
Ngói Ác – đoa
Ngói Ác – đoa (Ardoise): là loại ngói khai thác từ đá trầm tích của Pháp, có màu đen nhánh như than đá, hình dáng như kiểu ngói vẩy cá hoặc có hình chữ nhật.
Vậy ngói âm dương là gì?
Từ ngàn xưa thì ngói âm dương đã gắn liền với các công trình kiến trúc của Việt Nam. Bạn có thể dễ dàng bắt gặp bất cứ nơi đâu trên đất Việt, từ phố cổ Hội An với những ngôi nhà cổ kính, hay những mái nhà quen thuộc nơi phố xá hay làng quê. Ngói âm dương ra đời tại Việt Nam là một thành quả, một sự sáng tạo của con người trong suốt quá trình lao động miệt mài.
Đây là thành quả đáng trân trọng trong lĩnh vực kiến trúc xây dựng. Nó được sử dụng khá phổ biến trên khắp vùng miền chữ S này. Mái ngói cùng đường nét hoa văn chạm khắc nâng niu được xuất hiện từ các tỉnh miền núi phía Bắc, đến miền Trung, miền Nam. Chính mái ngói đã khiến ngôi nhà mang một vẻ đẹp hoài cổ, sang trọng, trở thành một nét đẹp văn hóa trong bản sắc người Việt.
Cấu tạo như thế nào? Mang những đặc điểm đặc biệt gì? Các loại ?….
Ngói âm và ngói dương có hình như là một phần của hình chóp cụt bị cắt bởi một mặt phẳng song song trục tâm, nó có một đầu lớn và một đầu bé. Ngói dương là ngói được tráng men một phần ở mặt lồi, còn ngói âm là ngói được tráng men một phần ở mặt lõm.
Về ngói âm dương rất phổ biến với công trình kiến trúc cổ. Loại ngối này có một đầu lớn và một đầu nhỏ. Thực sự đây là một ngói âm và một ngói dương xếp đan xen nhau nằm ở phần hình chóp cụt của mái tạo ra bộ ngói âm dương với cấu tạo bao gồm:
- Ngói âm: Là viên ngói to ngửa lên, ngói âm là ngói tráng men ở mặt lõm.
- Ngói dương: Là viên tròn úp, ngói dương được tráng men một phần ở mặt lồi.
- Riềm (còn gọi là Diềm): Là phần trang trí mái bao gồm riềm âm và riềm dương.
Các đặc điểm:
Tên gọi: ngói âm dương được phủ một lớp men bên ngoài hay còn được gọi là lưu ly. Có thể gọi là ngói lưu ly, mái ngói âm lưu ly hoặc dương lưu ly.
Màu men: men lưu ly có tác dụng tạo màu rất đẹp, loại men nhẹ lửa, khó sản xuất.
Nguồi gốc: có xuất sứ từ Trung Quốc, theo tích truyền lại là vào thời Đông Hán.
Quy trình sản xuất: quy trình sản xuất khá cầu kỳ, mất nửa tháng để ủ đất nhào kỹ cùng nước. sau đó mất 1-2 tháng để ngói khô trong khuôn rồi đem vào lò nung.
Ý nghĩa :
– Phong thủy: Âm dương luôn là 2 mặt đối lập mâu thuẫn thống nhất trong âm có dương trong dương có âm, ngũ hành bát quái. Đây là triết lý của người A Đông. Yếu tố phong thủy mang lại sinh khí cho con người.
– Giá trị thẩm mỹ: mang vẻ đẹp cổ xưa mà trang nhã sang trọng.
– Nét đẹp văn hóa: Âm dương hòa hợp cũng như gia đình trên kính dưới dường, hòa hợp, hạnh phúc. Mái ngói âm dương được dùng từ các công trình ở miền núi đến các công trình kiến trúc hiện đại thành phố là sự hòa hợp giữa đất trời mang theo niềm tin vào cuộc sống bình yên, giản dị đậm nét truyền thống.
Ưu điểm :
- Nét sang trọng, trnag nhã đĩnh đạc, toát lên vẻ đẹp bề thế uy nghi, tạo nét thẩm mỹ cao cho công trình.
- Cấu tạo vòng nửa úp tạo ra tác dụng tạo khoảng thông khí, thông gió cho mái nhà. Mát vào mùa hè và ấm vào mùa đông.
- Tuổi thọ cao, ước tính 50 năm mới có dấu hiệu xuống cấp.
Có các loại ngói âm dương: Theo chất liệu, theo kích cỡ
- Theo chất liệu: ngói nung (màu đỏ tươi, hạn chế hấp thụ ánh sáng nên vô cùng mát mẻ, tiết kiệm chi phí cho mùa hè khi sử dụng ngói này), ngói tráng men (độ bền cao, có thể vĩnh cữu, có khả năng chống thấm nước, không ngại thời tiết).
- Theo kích cỡ: cỡ lớn (XL), cỡ đại (L), cỡ trung (M), cỡ mini (S).
Có cả các làng ngói âm dương phân bố rộng khắp đất nước.
Nổi bật nhất là 2 làng Bát Tràng và làng ngói Đồng Nai ngoài ra còn các địa chỉ khác ở Bình Dương, Bình Định,..
Kích thước khối lượng và số lượng/m2 phổ biến ngói âm dương
Kích thước cơ bản (đầu lớn nhất – đầu bé nhất – chiều dài viên ngói) là: 240-220-240 hoặc 210-190-210 mm. Chưa thấy có tài liệu nào nói về bán kính cong của loại ngói này.
Khi lợp ngói, các viên hàng trên lợp trùm lên 2/3 viên ở ngay hàng sát dưới. Ngói âm lợp dưới, ngói dương lợp úp lên trên khe tạo bởi hai viên ngói âm trên cùng hàng ngang để làm kín nước. Trọng lượng của 1 m² ngói âm dương từ 160–180 kg trong trường hợp ngói hoàn toàn khô.
Liên kết giữa ngói âm và ngói dương là lớp vôi vữa truyền thống hoặc vữa xi măng thông thường. Nếu chất lượng ngói và kỹ thuật lợp không tốt, đặc biệt vào mùa mưa ở Huế, trọng lượng mái thường tăng do độ hút nước của ngói, điều này có thể làm ảnh hưởng đến hệ khung kết cấu công trình. Kinh nghiệm của thợ lợp để mái khỏi bị dột vào mùa mưa là làm sao tạo một độ rỗng nhất định phía dưới viên ngói dương. Ở hàng ngói cuối cùng (tính từ trên xuống), người ta sử dụng ngói câu đầu (鉤頭瓦) hoặc trích thuỷ (滴水瓦) để tăng độ thẩm mỹ của mái ngói.
Trong xây dựng, đối với các lớp ngói hoàn thiện trên cùng, cần có chú trọng đặc biệt về đường phân thuỷ và số lượng hàng ngói đếm theo chiều dọc công trình. Số lượng trung bình số viên ngói (cả âm và dương) cho 1 m² mái lợp là 84 viên khi lợp theo đúng công nghệ truyền thống.
Ngói âm dương với ưu điểm độ bền cao, cấu trúc thiết kế lợp đặc biệt mang đến sự thoáng mát vào mùa hè ấm áp vào mùa đông thường được sử dụng cho các công trình hành chính nhà nước hoặc nhà tầng lớp cao, quan lại, kiến trúc tôn giáo.
